در زبان عربی28 حرف وجود دارد که در درس اول با شکل و اسامی آنها آشنا شدیم، اکنون در این درس به تقسیم بندی حروف عربی می پردازیم .

حروف الفبا در زبان عربی به دو قسمت تقسیم می شوند که این تقسیم بندی کمک بسیار زیادی در روانخوانی کلمات قرآن دارد و این دو قسمت به شرح ذیل می باشد :

1 - حروف شمسی :

حروف شمسی در قرآن از 14 حرف « ت ، ث ، د ، ذ ، ر ، ز ، س ، ش ، ص ، ض ، ط ، ظ ، ل ، ن » تشکیل شده است که این حروف در جمله شنل زردست جمع شده است .

در تعریف حروف شمسی، این گونه بیان می داریم که: هرگاه پس از « الف و لام» و یا « ﭐ » ( الف وصل ) یکی از حروف بالا قرار گیرد، در این صورت « الف و لام» و یا « ﭐ » ( الف وصل ) شمسی می باشد. به تعبیر دیگری می توان گفت هرگاه بعد از « الف و لام» و یا « ﭐ » ( الف وصل ) حرفی قرار بگیرد که مشدد باشد ( یعنی تشدید داشته باشد ) آن « الف و لام» و یا « ﭐ » ( الف وصل ) شمسی نامیده می شود؛ و در تلفظ این کلمات حرف « الف و لام » هرگز تلفظ نمی گردد مگر اینکه در آغاز تلاوت قرار گیرد، که در این صورت حرف « الف » به همراه « فتحه » خوانده می شود « اَ » و حرف « لام » به هیچ عنوان تلفظ نمی گردد.

فرمول حروف شمسی : « الف و لام» و یا « ﭐ » ( الف وصل ) + حروف شمسی= ّ

برای مثال :

در سوره ی حمد کلمه ی « الرّحمن الرّحیم » آمده است : همان طوری که می بینید بعد از « الف و لام » بر روی حرف « ر » علامت تشدید قرار گرفته است که در تلفظ حرف « الرحمن » ، « الف و لام » خوانده نمی شود؛ ولی اگر در آغاز تلاوت قرار گرفته باشد در این صورت حرف « الف » به همراه « فتحه » خوانده می شود « اَ » .

به مثال های ذیل توجه کنید:

الف - مثال برای « الف و لام » :

وَ الشَّمسِ - إنَّمَا التَّوبةُ - عَلَی الثَّلَاثَةِ - نَزَّلنَا الذِّکرَ - إهدِنَا الصِّراطَ - وَ النَّهارِ - إنَّ السَّاعَةَ - مِنَ الصَّادِقِینَ - وَ مِنَ النَّخلِ - خِلَالَ الدِّیَارِ - عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ - وَ أقِیمُوا الصَّلَوةَ - وَ ءَاتُوا الزَّکَوةَ - عَلَی النَّارِ - وَ أطِیعُوا الرَّسُولَ

ب - مثال برای « ﭐ » :

فَا تَّقُوا

2 - حروف قمری :

حروف قمری در قرآن از 14 حرف « ا ( ء ) ، ب ، ج ، ح ، خ ، ع ، غ ، ف ، ق ، ک ، م ، و ، هـ ، ی » تشکیل شده است که این حروف در جمله حقا که غم خوف عجیبِ جمع شده است . در تعریف حروف قمری نیز این گونه بیان می داریم که: هرگاه پس از « الف و لام» و یا « ﭐ » ( الف وصل ) یکی از حروف بالا قرار گیرد، آن کلمه جزء کلمات قمری محسوب می گردد. به تعبیر دیگری می توان گفت هرگاه بعد از « الف و لام» و یا « ﭐ » ( الف وصل ) حرفی قرار بگیرد که مشدد نباشد ( یعنی تشدید نداشته باشد ) آن « الف و لام» و یا « ﭐ » ( الف وصل ) قمری نامیده می شود؛ و در تلفظ این کلمات در هنگام وصل، حرف « ا » هرگز تلفظ نمی گردد مگر اینکه در ابتدای تلاوت قرار گیرد که در این صورت حرف « الف » همراه با « فتحه» تلفظ می گردد « اَ » .

فرمول حروف قمری : « الف و لام» و یا « ﭐ » ( الف وصل ) + حروف قمری = ّ

برای مثال :

در کلمه ی « و الأرض » همان طوری که می بینید بعد از « الف » حرف « ء » قرار گرفته است که در تلفظ کلمه « و الأرض » حرف « الف » خوانده نمی شود؛ ولی اگر در اول تلاوت قرار گرفته باشد در این صورت حرف « الف » به همراه « فتحه » خوانده می شود « اَ » .

به مثال های ذیل توجه کنید:

الف - مثال برای « الـ » :

الحمد لله رب العالمین - و الأرض - جعلنا الأنهار - أوتوا الکتاب - تکتموا الحقَّ - ذوی القربی - مخزی الکافرین

ب - مثال برای « ﭐ » :

و احلل - فافتح - ربّنا اکشف - إحدی ابنَی - ربِّ اجعل - و اضرب - و استیقنتها - فاصبر - قال اخرج - الذی اؤتمن ﭐلۡبَیِّنَـٰتُ

* - نکاتی درباره « الـ ( الف و لام ) » :

1 - هر گاه « الـ » بر سر حروف شمسی بیاید، « الـ » شمسی نامیده می شود.

2 - هر گاه « الـ » بر سر حروف قمری بیاید، « الـ » قمری نامیده می شود.

3 - بعد از « الـ » شمسی تشدید می آید و « الـ » خوانده نمی شود. مانند : والزّیتون

4 - بعد از « الـ » قمری تشدید نمی آید و « ا » خوانده نمی شود. مانند : و العصر

5 - هر گاه « الـ » در ابتدای کلمه قرار بگیرد برای تلفظ به حرف « ا » علامت فتحه داده و آن را می خوانیم. مانند :

اَلشَّمسُ ، اَلقَمَرُ

6 - نام اصلی « الـ » شمسی و قمری، « الـ » تعریف است.

7 - « الـ » تعریف همیشه اول اسم قرار می گیرد؛ مانند: مثالهای فوق .

8 - به « الف » که در « الـ » قرار دارد همزه ی وصل نیز گفته می شود.

9 - همزه ی وصل همزه ای است که بدون علامت در اول کلماتی می آید که آن کلمات با سکون و یا تشدید آغاز می شوند. و در بعضی از قرآن ها بالای همزه ی وصل علامت « صـ » گذاشته شده است .